بازاندیشی در مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی دولتی در حقوق ایران: تحلیل تطبیقی با نظام‌های کامن‌لا
  •   آرشیو : نسخه تابستان 1405
  •   کد پذیرش : 15451
  •   موضوع : سایرشاخه‌ها
  • نویسنده/گان : | علیرضا رحمانی نعیم‌آبادی، سیمین وطن‌خواه تربه‌بر
  •   زبان : فارسی
  •   نوع مقاله : پژوهشی
  •   چکیده مقاله به فارسی : هدف: با وجود پذیرش اصل مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در حقوق ایران، ماده ۲۰ قانون مجازات اسلامی با مستثنا کردن اشخاص حقوقی دولتی و عمومی غیردولتی در حوزه اعمال حاکمیتی، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های این اصل را ایجاد کرده است. هدف این پژوهش، تحلیل انتقادی مبانی، حدود و آثار این استثنا و بررسی ابهام مفهومی اعمال حاکمیتی در تمایز با اعمال تصدی در پرتو حقوق ایران و رویکردهای منتخب در نظام‌های کامن‌لا است. روش‌شناسی: این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، به مطالعه متون قانونی، دیدگاه‌های دکترین و برخی الگوهای قابل اعتنا در نظام‌های کامن‌لا پرداخته و کوشیده است مسئله مسئولیت کیفری نهادهای عمومی را به‌صورت موضوع‌محور و انتقادی بررسی کند. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چالش اصلی در حقوق ایران نه صرف پذیرش یا عدم پذیرش مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی دولتی، بلکه ابهام در قلمرو استثنای مقرر در ماده ۲۰ و فقدان معیارهای روشن برای تشخیص اعمال حاکمیتی از اعمال تصدی است. این ابهام، زمینه تفسیر موسع از استثنا و در نتیجه کاهش دامنه پاسخ‌گویی کیفری نهادهای عمومی را فراهم می‌کند. بررسی تطبیقی نیز نشان می‌دهد که گرایش غالب در حقوق کیفری نوین، حرکت به سوی تقویت پاسخ‌گویی نهادهای عمومی و محدود کردن مصونیت‌های سنتی است، به‌ویژه در مواردی که رفتار نهادهای وابسته به قدرت عمومی آثار گسترده‌تری بر حقوق شهروندان و منافع عمومی برجای می‌گذارد. نتیجه‌گیری: بر پایه یافته‌های این پژوهش، هر فعالیت نهاد دولتی را نمی‌توان صرفاً به اعتبار وابستگی آن، در زمره اعمال حاکمیتی دانست و از شمول مسئولیت کیفری خارج کرد. ازاین‌رو، استثنای مندرج در ماده ۲۰ باید به‌صورت مضیق تفسیر شود و در سطح تقنینی نیز بازنگری آن با هدف تعیین معیارهای دقیق برای تشخیص اعمال حاکمیتی، تحدید قلمرو معافیت، و تقویت اصل پاسخ‌گویی کیفری ضروری است. بدین‌ترتیب، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی دولتی نه در تعارض با حاکمیت، بلکه در راستای تضمین حاکمیت قانون و کنترل کیفری سوءاستفاده از قدرت عمومی قابل توجیه است.
  •   لیست منابع : [1] برادران نصیری، هجبر (1382) مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در حقوق ایران و فرانسه مطالعه ضمانت اجراهای معمول نسبت به اشخاص حقوقی پایان نامه کارشناسی ارشد معارف اسلامی و حقوق دانشگاه تهران، ۱۳۸۲
    [2] خدا بخشی، عبدله (1387) نقش قواعد مدنی در شناسایی مسئولیت کیفری شخص حقوقی، فصل نامه فقه و حقوق سال پنجم شماره ۱۷ تابستان ۱۳۸۷، ص ص .171-10
    [3] فرجی، رضا (1388) مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی نشر میزان چاپ اول، ۱۳۸۸
    [4] قانون مجازات اسلامی (1392) مصوب 1/2/1392 کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس شورای اسلامی با اصلاحات و الحاقات بعدی.
    [5] هاشمی، روح اله (1384) بررسی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در حقوق ایران با نگرشی به حقوق انگلیس و فرانسه پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه تهران، ۱۳۸۴
    [6] یوسفیان شوره دلی، بهنام (1388) آشنایی با ساختار و فعالیت های گروه دولت ها بر ضد فساد (گریکو)، مجله حقوقی دادگستری شماره ۶۱، زمستان ۱۳۸۶
    [7] یوسفیان شوره دلی، بهنام (1388) حمایت کیفری از حاکمیت قانون در قلمرو اقتصادی مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و حقوق فرانسه، رساله دکترای حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۸
    [8] Alan Cromartie, he Constitutionalist Revolution: An Essay on the History of England, 1450- 1642 (Cambridge, 2006).
    [9] Beale, Sara Sun & Safwat, Adam, "What developments in Western Europe tell us about American critiques of corporate criminal liability?", Buffalo Criminal Law Rev., Vol. 8, 2005, pp. 89-163.
    [10] Bouloc Bernard, [Gaston Stefani Georges Levasseur]: droit pénal Général, vintième édition, Dalloz, 2007.
    [11] Gobert, J., & Punch, M. (2003). Rethinking Corporate Crime. London: Butterworths LexisNexis.
    [12] GRECO Secretariat- Council of Europe, "second evaluation round: evaluation report on France", adopted by GRECO at its 21st plenary meeting (Strasbourg, 29 November-2 December 2004), Directorate General- Legal Affairs Department of Crime Problems, GRECO Eval II Rep (2004) 5 E, Strasbourg, 2 December 2004.
    [13] Hasnas, John: "the centenary of a mistake: one hundred years of corporate criminal liability" (August 19, 2009), American Criminal Law Rev., Forthcoming; available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=1457771.
    [14] Henning, Peter J.: "corporate criminal liability and the potential for rehabilitation" (September 23, 2009), American Criminal Law Review, Forthcoming; Wayne State University Law School Research Paper No. 09-21, available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=1477535.
    [15] Hill, Gennifer G.: "corporate criminal liability in Australia: an evolving corporate governance technique?", Vanderbilt Law School, Law and Economics Research Paper Series no. 03-10; Jourmal of Business Law, p. 1, 2003; also available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=429220.
    [16] J.H. Baker, An Introduction to English Legal History (London,2002).
    [17] Joseph Dainow, “he Civil Law and the Common Law: Some Points of Comparison,” American Journal of Comparative Law, volume 15, number 3 (1966-7), p. 419-35.
    [18] Lederman, Eli: "Models for Imposing Corporate Criminal Liability: from Adoptation and Imitation Toward Aggregation and the Search for Self-Identity", Buffalo Criminal Law Rev., Vol. 4, 2000, pp. 641-708.
    [19] Legifrance - Le service public de l'accès au droit http://www.legifrance. gouv.fr
    [20] Manlio Bellomo, he Common Legal Past of Europe 1000-1800 (Washington DC, 1995).
    [21] Peter Stein, Roman Law in European History (Cambridge, 1999).
    [22] R.C. Van Caenegem, he Birth of the English Common Law (Cambridge, 1988).
    [23] S.F.C. Milsom, Historical Foundations of the Common Law (London, 1981).
    [24] Szott Moohr, Geraldine: "on the prospects of deterring corporate crime", Journal of Business and Technology Law, vol. 2, 2007; also available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=1001707.
    [25] Tarelli, Elis: "a brief introduction to the principles and rules for determining corporate criminal liability" (September 10, 2004), available at SSRN: http://ssm.com/abstract=1467817.
    [26] UNODC- United Nations Office on Drugs & Crime [2005]: "compendium international legal instruments on corruption", 2nd edition, United Nations New York, 2005.
    [27] UNODC- United Nations Office on Drugs & Crime [2006]: "legislative guide for the implementation of the United Nations Convention Against Corruption", United Nations New York. 2006.
    [28] Weissmann, Andrew: "anew approach to corporate criminal liability", American Criminal Law Rev., vol. 44, No. 4, 2007; also available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=1085
    [29] Wells, C. (2001). Corporations and Criminal Responsibility (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
  •   کلمات کلیدی به فارسی : مسئولیت کیفری، اشخاص حقوقی دولتی، حقوق ایران، نظام‌های کامن‌لا، تقصیر سازمانی، اعمال حاکمیت، پاسخ‌گویی عمومی.
  •   چکیده مقاله به انگلیسی : Abstract
    Objective: Despite the acceptance of the principle of corporate criminal liability in Iranian law, Article 20 of the Islamic Penal Code has established a significant qualification to this principle by exempting state-owned and non-governmental public entities regarding their exercise of sovereign powers. This study aims to critically analyze the foundations, scope, and consequences of this exemption, and to examine the conceptual ambiguity surrounding the distinction between sovereign acts and proprietary (commercial/ administrative) acts, in light of Iranian law and selected perspectives from common law systems. Methodology: Employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, this research examines statutory provisions, scholarly views, and notable models within common law systems, seeking to critically analyze the criminal liability of public entities through a thematic lens. Findings: The research findings indicate that the primary challenge in Iranian law lies not merely in the acceptance or rejection of criminal liability for state-owned legal entities, but rather in the ambiguity surrounding the scope of the exception stipulated in Article 20 and the absence of clear criteria for distinguishing between sovereign acts and commercial (proprietary) acts. This ambiguity paves the way for an expansive interpretation of the exception, thereby curtailing the scope of criminal accountability for public institutions. A comparative analysis further reveals that the prevailing trend in modern criminal law is to strengthen the accountability of public institutions and limit traditional immunities—particularly in instances where the conduct of entities linked to public authority has significant repercussions for citizens' rights and the public interest. Conclusion: Based on the findings of this study, the activities of a state entity cannot be classified as "acts of sovereignty"—and thus exempted from criminal liability—solely on the grounds of the entity's affiliation with the state. Consequently, the exception stipulated in Article 20 must be interpreted narrowly; furthermore, a legislative review is essential to establish precise criteria for identifying acts of sovereignty, limiting the scope of the exemption, and reinforcing the principle of criminal accountability. Thus, the criminal liability of state legal entities is justifiable not as a conflict with sovereignty, but as a means to ensure the rule of law and provide criminal oversight regarding the abuse of public power.
  •   کلمات کلیدی به انگلیسی : Criminal liability, state legal entities, Iranian law, common law systems, organizational fault, acts of sovereignty, public accountability.
  •  صفحات : 41-60
  •   دانلود فایل ( 1.20 MB )