بررسی رابطه مرکز و پیرامون در ایران معاصر: تحلیل چالش‌های توسعه نامتوازن و تأثیر آن بر همبستگی ملی و امنیت سرزمینی

•   آرشیو : نسخه بهار 1405
•   کد پذیرش : 15442
•   موضوع : موضوعی تعریف نشده!
• نویسنده/گان : | حامد ملکی ده‌پارت، احمدرضا حیدریان
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : مسئله نابرابری فضایی و شکاف میان مرکز و پیرامون، یکی از چالش‌های بنیادین در مسیر توسعه پایدار و ثبات سیاسی ایران معاصر است. این پژوهش با هدف تحلیل ریشه‌ها و پیامدهای توسعه نامتوازن، به بررسی پیوند میان توزیع ناعادلانه منابع و تضعیف همبستگی ملی می‌پردازد. روش تحقیق در این مطالعه، توصیفی-تحلیلی است که با بهره‌گیری از داده‌های اسنادی و چارچوب‌های نظری اقتصاد سیاسی فضای شهری و ژئوپلیتیک داخلی تنظیم شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تمرکزگرایی شدید اداری-سیاسی در تهران و کلان‌شهرهای مرکزی، منجر به شکل‌گیری یک ساختار «قطب-فضا» شده که در آن مناطق پیرامونی، به‌ویژه استان‌های مرزی، در حاشیه فرآیندهای توسعه‌ای قرار گرفته‌اند. این نابرابری ساختاری نه تنها منجر به گسترش فقر و بیکاری در پیرامون شده، بلکه با تحریک گسل‌های هویتی و احساس تبعیض، امنیت سرزمینی را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است. همچنین، بحران‌های زیست‌محیطی اخیر و سوءمدیریت در آمایش سرزمین، روند تخلیه جمعیتی در مرزها و مهاجرت به حاشیه شهرهای بزرگ را تسریع کرده است. در نهایت، این تحقیق استدلال می‌کند که عبور از بحران‌های فعلی مستلزم گذار از مدل توسعه متمرکز به سمت مدل‌های درون‌زا، تمرکززدایی ساختاری و بازتعریف عدالت جغرافیایی در سیاست‌گذاری‌های کلان کشور است تا از این طریق، پیوند میان دولت-ملت تقویت شده و پایداری امنیت ملی در تمامی پهنه سرزمینی تضمین گردد.
•   لیست منابع : [1] احمدی، حمید. (۱۳۹۷). قومیت و قوم‌گرایی در ایران: از افسانه تا واقعیت. تهران: نشر نی.
  [2] پاپلی‌یزدی، محمدحسین و ابراهیمی، محمدحسین. (۱۳۹۵). نظریه‌های توسعه روستایی. تهران: سمت.
  [3] پیران، پرویز. (۱۳۹۵). شهرنشینی و جامعه در ایران. تهران: نشر آگاه.
  [4] حافظ‌نیا، محمدرضا. (۱۳۹۵). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی.
  [5] رضوی، سیدمرتضی. (۱۳۹۶). توسعه پایدار و عدالت منطقه‌ای. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  [6] زکی، یاشار. (۱۳۹۷). جغرافیای سیاسی ایران. تهران: انتشارات سمت.
  [7] زیاری، کرامت‌الله. (۱۳۹۴). اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  [8] شکویی، حسین. (۱۳۹۸). دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری. تهران: سمت.
  [9] صالحی امیری، سیدرضا. (۱۳۹۳). مدیریت منازعات هویتی در ایران. تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام، مرکز تحقیقات استراتژیک.
  [10] عظیمی، حسین. (۱۳۹۲). مدارهای توسعه‌نیافتگی در اقتصاد ایران. تهران: نشر نی.
  [11] عزتی، مرتضی. (۱۳۹۶). ژئوپلیتیک مناطق مرزی ایران. تهران: انتشارات جغرافیایی نیروهای مسلح.
  [12] کلانتری، خلیل. (۱۳۹۹). برنامه‌ریزی و آمایش سرزمین. تهران: نشر فرهنگ نو.
  [13] کریمی‌پور، یدالله. (۱۳۹۴). ایران و همسایگان: منابع قدرت و تنش. تهران: انتشارات انتخاب.
  [14] کیانی، وحید. (۱۳۹۶). امنیت محیط‌زیستی در ایران معاصر. تهران: انتشارات راهبردی.
  [15] مجتهدزاده، پیروز. (۱۳۹۸). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: سمت.
  [16] مدنی، کاوه. (۱۳۹۸). مدیریت آب در ایران: از بحران تا ورشکستگی. گزارش تحلیلی، مرکز پژوهش‌های خاورمیانه.
•   کلمات کلیدی به فارسی : مرکز-پیرامون، توسعه نامتوازن، همبستگی ملی، امنیت سرزمینی، آمایش سرزمین.
•   چکیده مقاله به انگلیسی : Spatial inequality and the widening gap between the center and the periphery constitute one of the most fundamental challenges to sustainable development and political stability in contemporary Iran. This study aims to analyze the roots and consequences of uneven development by examining the relationship between the unequal distribution of resources and the weakening of national cohesion. The research adopts a descriptive–analytical approach based on documentary data and theoretical frameworks drawn from the political economy of urban space and domestic geopolitics. The findings indicate that excessive administrative and political centralization in Tehran and other central metropolitan areas has led to the emergence of a core–periphery spatial structure in which peripheral regions, particularly the border provinces, have been marginalized in the development process. This structural inequality has not only contributed to increasing poverty and unemployment in peripheral areas but has also intensified identity-based cleavages and perceptions of discrimination, thereby posing serious challenges to Iran's territorial security. Furthermore, recent environmental crises and deficiencies in territorial planning have accelerated population decline in border regions and intensified migration toward the outskirts of major cities. The study argues that overcoming these challenges requires a transition from a centralized development model toward endogenous development, structural decentralization, and the redefinition of spatial justice in national policymaking. Such a transformation would strengthen state–nation relations and ensure the long-term sustainability of national security throughout the country's territory.
•   کلمات کلیدی به انگلیسی : Center–Periphery; Uneven Development; National Cohesion; Territorial Security; Territorial Planning.
•  صفحات : 38-50
•   دانلود فایل ( 527.16 KB )